TANZİMAT DÖNEMİ’NDEN İKİNCİ MEŞRUTİYET DÖNEMİ’NE KADIN ÇEVİRMENLERİN ÇEVİRİ TARİHİMİZDEKİ “DİŞİL” İZLERİ

Ayşe Banu KARADAĞ
1.430 436

Öz


Bu makalenin amacı, Tanzimat Dönemi‟nden İkinci Meşrutiyet Dönemi‟ne kadar Batı dillerinden Osmanlı Türkçesine roman çevirisi yapan kadın çevirmenleri (“mütercimeleri”) ve bu çevirmenlerin çevirdikleri yapıtları ön sözler/son sözler tanıklığında incelemektir. İncelemeye neden olan sorunsal, anılan dönemde kültür ve edebiyat dizgemizde yayımlanan söz konusu yapıtlara ilişkin kadın çevirmen/mütercime kimliği ve ön söz/son söz odaklı bütünlüklü bir betimleyici çalışma yapılmamış olmasıdır. Tanzimat Dönemi‟nden Ġkinci Meşrutiyet Dönemi‟ne kadar Batı dillerinden Osmanlı Türkçesine roman çevirisi yapan kadın çevirmenlerimizin sayısı altıdır. Altı kadın çevirmenimizden yalnızca dördünün adı çeviri yapıtların ön kapaklarında okura doğrudan verilmiştir: Azize Hanım, Hâlide Edib, Madam Gülnar, Zeyneb Sünbül. İlgili dönemde çevirileri yayımlanan diğer iki çevirmenin kadın kimliği farklı Ģekillerde okura sunulmuştur: “Mütercimesi: Bir Kadın”/“Mütercime-i Merâm” ve “Bir Kız”. Bu bağlamda öncelikle ilgili dönemin kadın çevirmenleri ve bu çevirmenler tarafından yapılan çeviri yapıtlar hakkında niceliksel bilgi verilecektir. Daha sonra ise çevirmenlerin yapıtları ayrı ayrı ele alınarak ön sözler/son sözler bağlamında irdelenecektir. Ġncelenen dönemdeki kaynak dil/kaynak kültür/kaynak edebiyat/yazar ile erek dil/erek kültür/erek edebiyat/çevirmen arasındaki bakıĢımlı/bakıĢımsız ilişkiler özellikle “çevirmen(ler)in sesi” (Theo Hermans (çev. Bulut), 1997: 63-68) açısından toplumsal cinsiyet vurgusuyla irdelenecektir. Bu çerçevede ön sözlerin/son sözlerin çeviriyazıları yapılacak ve bu çeviriyazıların tanıklığında dönemin sosyo-kültürel yapısı dikkate alınarak kadın çevirmenlerin çeviri/çevirmen algısı toplumsal cinsiyet odağıyla çeviri ön sözleri/son sözleri üzerinden okunmaya çalışılacaktır.

Anahtar Sözcükler: Tanzimat Dönemi, Kadın Çevirmen, “Çevirmenin Sesi”, Azize Hanım, Fatma Âliye Hanım, Hâlide Edib, Madam Gülnar, Zeyneb Sünbül.

THE TRACES OF “FEMINITY” OF WOMAN TRANSLATORS FROM THE TANZIMAT TO THE SECOND CONSTITUTION IN OUR TRANSLATED LITERARY HISTORY

Abstract: This article aims to analyze the woman translators who translated from Western languages into Ottoman Turkish from the Tanzimat to the Second Constitution (II. Meşrutiyet) as well as the works translated by these translators which include their prefaces and epilogues.The problematic motive which led to this analysis is the lack of a comprehensive descriptive study in the books published in our literary and cultural system of the era in question which focuses on the identities of woman translators and the prefaces/epilogues written for their translated books. The number of woman translators who translated from Western languages into Ottoman Turkish from the Tanzimat to the Second Constitution is six. The names of only four woman translators out of six were revealed directly to the reader on the front cover, namely Azize Hanım, Hâlide Edip, Madam Gülnar, and Zeyneb Sünbül. On the other hand, the woman identities of the other two translators, whose translations were published in the mentioned era, were revealed indirectly to the reader in various implicit ways such as “Mütercimesi: Bir Kadın (The Woman Translator: A Woman)”/“Mütercime-i Merâm (The Woman Translator of Merâm)” ve “Bir Kız (A Girl)”. Thus, in this context, some information will be primarily given about the woman translators of the relevant era and subsequently some quantitative information about the books translated by these translators will be shared. Thereafter, the translated works by these translators will be handled individually in order to be investigated in the context of their prefaces and epilogues, respectively. The symmetrical/asymmetrical relations between source language/source culture/source literature/author and target language/target culture/target literature/translator in the period under discussion will be probed especially in terms of the voice of the translator(s) with an emphasis of social gender. Within this framework, the prefaces and epilogues of the books translated by the afore-mentioned woman translators will be transliterated and also the translation/translator perception of the relevant woman translators will be attempted to be read through the prefaces and epilogues of their translations by considering the socio-cultural structure of the era in question with a social gender focus.

Key Words: Tanzimat Period, Woman Translator, The “Translator‟s Voice”, Azize Hanım, Fatma Âliye Hanım, Hâlide Edip, Madam Gülnar, Zeyneb Sünbül.


Tam metin:

PDF


Referanslar


Abbott, J. S. C. (1314/1897). Mâder. (Müt. H. Edib). Dersaâdet: Karabet Matbaası.

Adıvar, H. E. (1944). “Edebiyatta Tercümenin Rolü”, Edebiyatta Tercümenin

Rolü (Üniversite Konferanslarından 1942-43 Ayrı Bası). İstanbul: Kenan Matbaası.

Akbulut, A. N. (2011). “Tanıklıklarla Çeviri ve Cortázar”. İstanbul Üniversitesi

Çeviribilim Dergisi Erişim tarihi: 11 Kasım 2013, http://www.journals.istanbul.edu.tr/tr/index.php/ceviri/article/view/11081/1038

Argunşah, H. (2013). “Ahdiye ile Ceylan Arasında Bir Jön Türk: Ahmet Mithat

Efendi‟nin Feminizmi”. Turkish Studies, 8/9, 1-16. Bardaji, A. G.; Orero, P. ve Rovira-Esteva, S. (Ed.). (2012). Translation

Peripheries: Paratextual Elements in Translation. Berlin: Peter Lang. Bengi Öner, I. (1990). “A Re-evaluation of the Concept of Equivalence in the Literary Translations of Ahmed Midhat Efendi”. (Yayımlanmamış Doktora

Tezi). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Bozkurt, E. ve Karadağ, A. B. “Mukaddimeleri Tanıklığında Bir Gazeteci, Romancı, Oyun Yazarı, Dergici, Sözlükbilimci, Dilbilimci, Ansiklopedist, Şârih ve Çevirmen: Şemseddin Sâmi”. Dilbilim, 27, (yayımlanmak üzere). Demirel, F. (2007). II. Abdülhamid Döneminde Sansür. İstanbul: Bağlam Yayıncılık.

Dimitriu, R. (2009). “Translators‟ Prefaces as Documentary Sources for

Translation Studies”. Perspectives-Studies in Translatology, 17/3, 193-206. Fatma Âliye Hanım. (1996). Muhâdarât(Haz. E. Aşa). İstanbul: Enderun Kitabevi.

Feval, P. (1307/1889). Paris Sevdaları. [Müt. Bir Kız]. İstanbul: Âlem Matbaası.

Genette, G. (1997). Paratexts, Thresholds of Interpretation.(Çev. J. E. Lewin). Cambridge CUP.

Gürbilek, N. (2010). “Doğu‟nun Cinsiyeti: Kudretli Erkek, İhtiyar Âşık, Mistik

Adıvar, H. E. (1944). “Edebiyatta Tercümenin Rolü”, Edebiyatta Tercümenin

Rolü (Üniversite Konferanslarından 1942-43 Ayrı Bası). İstanbul: Kenan Matbaası.

Akbulut, A. N. (2011). “Tanıklıklarla Çeviri ve Cortázar”. İstanbul Üniversitesi

Çeviribilim Dergisi Erişim tarihi: 11 Kasım 2013, http://www.journals.istanbul.edu.tr/tr/index.php/ceviri/article/view/11081/1038

Argunşah, H. (2013). “Ahdiye ile Ceylan Arasında Bir Jön Türk: Ahmet Mithat

Efendi‟nin Feminizmi”. Turkish Studies, 8/9, 1-16. Bardaji, A. G.; Orero, P. ve Rovira-Esteva, S. (Ed.). (2012). Translation

Peripheries: Paratextual Elements in Translation. Berlin: Peter Lang. Bengi Öner, I. (1990). “A Re-evaluation of the Concept of Equivalence in the Literary Translations of Ahmed Midhat Efendi”. (Yayımlanmamış Doktora

Tezi). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Bozkurt, E. ve Karadağ, A. B. “Mukaddimeleri Tanıklığında Bir Gazeteci, Romancı, Oyun Yazarı, Dergici, Sözlükbilimci, Dilbilimci, Ansiklopedist, Şârih ve Çevirmen: Şemseddin Sâmi”. Dilbilim, 27, (yayımlanmak üzere). Demirel, F. (2007). II. Abdülhamid Döneminde Sansür. İstanbul: Bağlam Yayıncılık.

Dimitriu, R. (2009). “Translators‟ Prefaces as Documentary Sources for

Translation Studies”. Perspectives-Studies in Translatology, 17/3, 193-206. Fatma Âliye Hanım. (1996). Muhâdarât(Haz. E. Aşa). İstanbul: Enderun Kitabevi.

Feval, P. (1307/1889). Paris Sevdaları. [Müt. Bir Kız]. İstanbul: Âlem Matbaası.

Genette, G. (1997). Paratexts, Thresholds of Interpretation.(Çev. J. E. Lewin). Cambridge CUP.

Gürbilek, N. (2010). “Doğu‟nun Cinsiyeti: Kudretli Erkek, İhtiyar Âşık, Mistik

Anne”. Kör Ayna, Kayıp Şark: Edebiyat ve Endişe(ss. 75-96). İstanbul: Metis Yayınları. Hermans, T. (1997). “Çeviri Anlatıda Çevirmenin Sesi” (“The Translator‟s

Voice in Translated Narrative”) (Çev. Alev Bulut). Kuram, 63-68. Hartama-Heinonen, R. (1995). “Translators‟ Prefaces-A Key to the Translation?”. Folia Translatologica, 4, 33-42.

Hugo, V. (1292/1875). Garib Nine. (Müt. Azize Hanım). İstanbul: Basiret Matbaası.

Karaca, İ. (2012). “Ahmet Mithat Efendi ve Madam Gülnar”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, XLVI, 55-72.

Karadağ, A. B. (2013). “Çeviri Tarihimizde “Gözle Görülür” Bir Mütercime:

Fatma Âliye Hanım”. (Ulusal hakemli bir dergide yayımlanmak üzere). Karadağ, A. B. (2012). “Mâder ve Hâlide Edip”. XII. Uluslararası Dil, Yazın ve Deyişbilim Sempozyumu. Trakya Üniversitesi, Edirne, 18-20.10.2012 (yayımlanmak üzere).

Kurt, Ç. (2009). “Kendine Mal Etme Örneği Olarak Ayyar Hamza”. YTÜ

Çeviribilim Doktora Programı 2009-10 Güz Dönemi, Çeviriye Farklı

Yaklaşımlar Dersi, Yayımlanmamış Dönem Ödevi. Lefevère, A. (1992). Translation, Rewriting, and the Manipulation of Literary

Fame (ss. 12-13). London and New York: Routledge. Lermontoff, M. (1308/1890). Lermontof‟un İblisi. (Müt. Madam Gülnar dö

Lebedef). İstanbul: Tercümân-ı Hakîkat Matbaası. McRae, E. (2010). The Role of Translators‟ Prefaces to Contemporary Literary

Translations into English (Dissertation). Auckland: The University of Auckland. Newmark, P. (1983). “Introductory Survey”. The Translator‟s Handbook (Ed.

Catriona Picken). Londra: Aslib. Ohnet, G. (1307/1889). Merâm. (Müt. Bir Kadın [Fatma Âliye]). Dersaâdet: Kasbar Matbaası.

Oktar, L. ve Kansu-Yetkiner, N. (2012). “Different Times, Different Themes in

Lady Chatterley‟s Lover: A Diachronic Critical Discourse Analysis of Translator‟s Prefaces”. Neohelicon, Acta Comparationis Litterarum Universarum, 39/2, 337-364. Puşkin, A. S. (1307/1889). Kar Fırtınası. (Müt. Madam Gülnar de Lebedef).

Dersaâdet: Tercümân-ı Hakîkat Matbaası. Puşkin, A. S. (1309/1891). Kâğıt Oyunu. (Müt. Madam Gülnar). İstanbul: Âlem Matbaası.

Saint Pierre, B. de (1322/1904). Bir Küçük Seyahat-nâme. (Müt. Zeyneb

Sünbül). İstanbul: Nişan Berberyan Matbaası. Tahir-Gürçağlar, Ş. (2002). “What Texts Don‟t Tell: The Uses of Paratexts in

Translation Research”. Crosscultural Transgressions: Research Models in Translation Studies II: Historical and Ideological Issues (Ed. Theo Hermans). Manchester: St. Jerome. Tolstoy, L. N. (1309/1891). Familya Saâdeti. (Müt. Madam Gülnar). İstanbul:

Tercümân-ı Hakîkat Matbaası. Tolstoy, L. N. (1309/1891). İlyas yahud Hakîkat-i Gınâ. (Müt. Gülnar (Madam

Olga dö Lebedef)). İstanbul: Tercümân-ı Hakîkat Matbaası. Uğurcan, S. (2006). “Ahmed Midhat Efendi ve Elinden Tuttukları”, Merhaba

Ey Muharrir Ahmed Mithat Üzerine Eleştirel Yazılar (Ed. Nüket Esen ve Erol Köroğlu). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi. Ek 1 - Azize Hanım/Garib Nine Ek 2 - “Bir Kadın”/Merâm Ek 3 - “Bir Kız”/Paris Sevdaları




Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.